Strona 8

NUMER 2

JESIEŃ 2001

W tym rozdziale ,,Puszczyka'' szukaj wyjaśnienia słów, których zrozumienie sprawiło Ci kłopoty! Będziemy wyjaśniali w nim wyrazy, które są używane przez ludzi badających tajniki przyrody, a których nie używamy w języku codziennym. Niektóre z nich na pewno wiele razy pojawią się na stronach naszej gazetki. Przypomnij sobie, być może któreś z nich już poznałeś na lekcjach przyrody?

1. ochrona przyrody - to działania ludzi, których celem jest ochrona roślin i zwierząt oraz środowisk, w których występują przed szkodliwym wpływem działalności człowieka. Aby chronić obszary o najlepiej zachowanej przyrodzie, ludzie tworzą na ich terenie parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe. W celu ochrony pojedynczych elementów przyrody np.: starych drzew wyznaczają pomniki przy-rody. Ludzie, którzy chcą chronić przyrodę często zakładają organizacje. Organizacjami zajmującymi się ochroną przyrody są np.: Światowy Fundusz na Rzecz Przyrody - WWF lub Towarzystwo Ochrony Puszczy Białowieskiej - TOPB.

2. prehistoryczne czasy - czasy, w których żyły najstarsze plemiona ludzi, zamieszkujące jaskinie i groty. Mężczyźni z tych plemion zajmowali się głównie myślistwem. Na ścianach jaskiń wykonywali także piękne malowidła, które przedstawiały wizerunki zwierząt.

3. tur - dzikie zwierzę, które niegdyś żyło w naszych lasach. Swoim wyglądem przypominało bydło domowe, które od niego w większości pochodzi. W dawnych czasach polowano na tura, aby zdobyć jego mięso, futro i skóry. Pomimo tego, że z czasem został on objęty ochroną jako zwierzę królewskie, wyginął. Ostatni tur zginął w Polsce w 1627 roku.

4. bambus - roślina należąca do traw. Ma zdrewniałą, pustą w środku łodygę i charakteryzuje bardzo szybkim wzrostem. W ciągu doby może urosnąć nawet o 1-2 metry i jest najszybciej rosnącą rośliną. W Azji tworzy lasy, w których osiąga wysokość do 40 m. Bambusy są znane z tego, że co kilka lat zakwitają jednocześnie na dużych obszarach a następnie wszystkie obumierają. Młode pędy bambusa są jadalne. Z jego ziarna wypieka się chleb.

5. rośliny i zwierzęta zagrożone wyginięciem - to takie, których liczba na świecie w skrajnych przypadkach nie przekracza kilkudziesięciu lub kilkuset osobników, np.: tygrys syberyjski. Na początku XX wieku zwierzęciem zagrożonym wyginięciem był żubr, który został całkowicie wytępiony na wolności. Dzięki wysiłkom wielu osób udało się uratować go od zagłady. Dziś na świecie żyje ponad 3 tysiące żubrów, a ich byt nie jest już zagrożony.

6. nasionko - jest organem przy pomocy którego rozmnażają się rośliny. Na zewnątrz jest okryte łupiną, a w środku zawiera zawiązek nowej rośliny i tkankę z materiałami zapasowymi. Gdy pojawiają się odpowiednie warunki atmosferyczne np.: wilgotność, temperatura nasiona zaczynają kiełkować.

7. owoc - jest organem, wewnątrz którego znajdują się nasiona rośliny. Owoc osłania je i służy do ich rozsiewania. Owoce nie-których roślin są zaopatrzone w różne twory, ułatwiające rozprzestrzenianie nasion, takie jak: włoski, haczyki.

8. nektar - słodka ciecz, wytwarzana przez miododajne rośliny i wydzielana przez organy, nazywane nektarnikami. Nektarniki najczęściej występują w kwiatach, a niekiedy także na liściach roślin. Słodki nektar, który wydzielają jest przynętą dla owadów, które przylatują go zlizywać i jednocześnie zapylają kwiaty (np.: jabłoni, śliw, koniczyny). Jest on wykorzystywany przez pszczoły do produkcji miodu.

9. plaster miodowy (pszczeli) - dwustronna, woskowa konstrukcja, budowana przez pszczoły robotnice, wewnątrz ich gniazda. Składa się ona z sześciokątnych komórek i jest miejscem magazynowania miodu i wychowywania potomstwa. W mniejszych komórkach plastra rozwijają się robotnice, a w większych trutnie.

10. spadź - słodka, dość gęsta ciecz, która latem występuje na liściach, zielonych pędach i gałązkach niektórych drzew. Jest ona mieszaniną wydalin mszyc i soku roślinnego, który wycieka z miejsc nakłutych przez owady. Pszczoły wykorzystują spadź do produkcji miodu. Miód produkowany ze spadzi ma ciemną, niekiedy zielonkawą barwę i jest bardzo ceniony przez ludzi.

11. gody - to taki okres w życiu zwierząt, w którym zazwyczaj samiec poszukuje sobie partnerki, która wyda na świat ich wspólne potomstwo. W okresie godów samce często rywalizują między sobą o względy samic. W tym czasie starają się zaimponować im swoim wyglądem i zachowaniem. Zdarza się czasami, że samce walczą ze sobą o ,,kopytko’' samicy, jak ma to miejsce w przypadku np.: jeleni. Zwyciężony ucieka zwykle z pola walki, a zwycięzca ,,poślubia'' wybrankę swego serca.

12. wyprowadzać młode - terminem tym w przypadku ssaków i ptaków nazywamy czynności jakie wykonują rodzice opiekujący się swoim potomstwem od momentu urodzenia młodych, poprzez ich karmienie, aż do czasu, w którym uzyskają samodzielność. Oznacza on również wszystkie czynności związane z opieką nad młodymi, włączając w to np.: naukę polowania jakiej udzielają swoim dzieciom drapieżniki.

13. poroże - to duże parzyste wyrostki osadzone na głowie samców: jelenia, sarny i łosia. W odróżnieniu od rogów żubra, które są wytworem naskórka poroże jest wytworem kostnym. Osadzone jest na głowie, na dwóch wyrostkach kości, tzw. możdżeniach. Co roku samce zrzucają poroże i co roku odrasta im nowe. Ostatecznie noszą je przez okres godów a potem zrzucają. Nowe poroże jest początkowo pokryte skórą nazywaną scypułem. Kiedy poroże osiągnie już swoje ostateczne rozmiary zwierzęta zdzierają scypuł, ocierając się o drzewa. Samce rzadko używają poroża do walki. Jego wielkość świadczy natomiast o sile i kondycji właściciela.

14. safian i chrom - szlachetne, kosztowne gatunki skóry koziej (safian) i cielęcej (chrom), z których szyto drogie buciki, obciągano kosztowne siodła itd.

15. łoza - to inaczej wierzba szara, czyli krzew, rosnący np.: na podmokłych łąkach. Z jej gałęzi wyplata się koszyki.

16. łyko - niezbyt gruba, znaj-dująca się pod korą, warstwa pnia i gałęzi drzewa. W żywym drzewie łyko przewodzeni substancje odżywcze produkowane w liściach do innych części drzewa. W dawnych czasach z łyka robiono proste obuwie nazywane “łap-ciami” lub “postołami”.

17. konopie - roślina zielna, której włókna łykowe są wytrzymałe na rozciąganie i odporne na gnicie. Używa się ich do wyrobu ciężkich tkanin, powrozów i jako surowiec w przemyśle papierniczym.

18. osocznik - osoba, której obowiązkiem było pilnowanie określonego obszaru puszczy. Król, książęta i magnaci osadzali osoczników dookoła swych posiadłości leśnych, nadawali im ziemię uprawną, wolną od pańszczyzny i danin. Często oprócz ochrony puszczy osocznicy zobowiązani byli również służyć swym panom podczas polowań, brać udział w wy-prawach wojennych, naprawiać leśne trakty i mosty.

19. piołun - jest rośliną zielną, zawierającą gorzkie substancje, które po zjedzeniu wzmagają apetyt. Chociaż w kuchni jest używany jako przyprawa, spożycie większej ilości powoduje zatrucia.

* "Puszczyk" po raz drugi - jesień w przyrodzie