Puszczyk - ABC OBSERWATORA PRZYRODY

NUMER 9

LATO - JESIEŃ 2004

O dwóch gatunkach ssaków, spośród blisko sześćdziesięciu zamieszkujących Puszczę Białowieską, z pewnością słyszeliście niewiele. Śmiem nawet przypuszczać, że wielu mieszkańców tego terenu nie słyszało o nich w ogóle. Mowa jest o rzęsorkach - zwierzątkach przypominających pokrojem myszy lub raczej małe krety z długimi ogonami.

Na pierwszy rzut oka nie sposób odróżnić rzęsorka rzeczka od mniejszego. Oba mają długie ryjki, czarne grzbiety, zwykle białe brzuchy i... orzęsione łapki. Ale jeśli uważnie porównać ich rozmiary i ogony, to okaże się, że rzeczek jest trochę większy (do 10 cm bez ogona), z dłuższymi tylnymi łapami oraz długim i wyraźnym kilem, czyli pasmem szczeciniastych włosów na spodniej stronie ogona. Rzęsorek mniejszy (do 9 cm) ma mniejsze tylne łapy i krótszy kil.

Oba polskie gatunki rzęsorków żyją nad wodą, gdzie polują na lądowe i wodne bezkręgowce, a czasem na małe ryby i płazy. A apetyt mają ogromny – w ciągu doby mogą zjeść tyle, ile same ważą. Bez jedzenia wytrzymują tylko kilka godzin.

Najczęściej można przeczytać, że te blisko spokrewnione gatunki z rodziny ryjówkowatych mają podobną biologię i zwyczaje. Tymczasem, tak naprawdę ich zachowanie różni się bardzo. Rzęsorek rzeczek jest agresywnym samotnikiem i nie znosi obecności konkurentów. Prowadzi koczowniczy tryb życia zmieniając terytoria co 2-3 miesiące. Świetnie nurkuje, nawet na głębokość 2,5 m! Dlatego rzeczek woli wody głębokie, a co najmniej połowę zjadanych przez niego stworzeń stanowią organizmy wodne. Jego mniejszy kuzyn ma zupełnie inny temperament. Jest towarzyski i grupowo zamieszkuje ukrycia. Nie umie polować w głębokiej wodzie, lecz żeruje w przybrzeżnych płyciznach i błocie. Sporo pożywienia zdobywa na lądzie.

Rzeczek dominuje nad rzęsorkiem mniejszym i zwykle odpędza go z najlepszych miejsc. Jednak w naturze oba gatunki mogą współegzystować, jeśli w danej okolicy jest wystarczająco dużo wodnych bezkręgowców, które zaspokajają apetyt rzeczka. Ważne jest także, by między głęboką wodą a siedliskiem lądowym znajdowały się rozlewiska płytkiej wody, pokryte gęstymi zaroślami i obfitujące w ukrycia. Warunki te spełniają tylko nie zmeliorowane, nie zanieczyszczone i nie koszone bagna, turzycowiska i podmokłe łąki, których tak mało już zostało w naszym krajobrazie. W miejscach, gdzie głęboka woda od razu przechodzi w suchy ląd, rzęsorki mniejsze są wypierane znad wody przez agresywne rzeczki, a z lądu przez innych konkurentów - wszędobylskie ryjówki aksamitne. Nic więc dziwnego, że rzęsorki mniejsze są znacznie rzadziej spotykane niż rzeczki.

To i owo ...

•Do rzęsorków (rodzaj Neomys) należy jeszcze trzeci, największy gatunek, rzęsorek transkaukaski. Występuje on na Kaukazie i w północno-wschodniej Turcji. Niestety, niewiele wiadomo o jego biologii.

•Wszystkie trzy gatunki rzęsorków są jadowite – rzecz wyjątkowa wśród ssaków. Jad zawarty jest
w ślinie i pomaga w upolowaniu większej ofiary (żaby, traszki czy ryby), paraliżując ją. Na szczęście jad rzęsorków nie jest niebezpieczny dla człowieka.

•Rzęsorki należą do najbardziej płodnych ssaków – w okresie od maja do września samice rodzą 2 lub 3 mioty, a w jednym miocie może być nawet 15 młodych.