NUMER 3

ZIMA - WIOSNA 2002

Z pierwszego numeru ,,Puszczyka’’ dowiedzieliście się o tym, że Puszcza Białowieska jest niezwykłym lasem. Drugiego miejsca w Europie, w którym występuje takie bogactwo gatunków roślin, grzybów i zwierząt, jak w Puszczy Białowieskiej, próżno szukać. Jak to się stało, że Nasza Puszcza przetrwała do czasów współczesnych z dobrze zachowaną fauną i florą, z fragmentami dzikiej, nietkniętej ręką ludzką przyrody?

Około 10 - 12 tysięcy lat temu, po ustąpieniu lodowca z obszarów dzisiejszej Europy, porosła je wielka prapuszcza, która ciągnęła się od Morza Bałtyckiego aż po Morze Śródziemne. Jej częścią były białowieskie lasy. Stopniowo człowiek karczował jednak coraz to nowe obszary leśne, a na ich miejscu wznosił osady oraz zakładał pola uprawne. W wyniku tego, z upływem lat, wewnątrz i na obrzeżach wielkiej prapuszczy przybywało otwartych przestrzeni. W ten sposób, ulegała ona podziałowi na coraz to mniejsze fragmenty.  

Szczęśliwym zrządzeniem losu obszar pogranicza Europy Środkowej i Wschodniej, w granicach którego leży Puszcza Białowieska, przez kilkanaście wieków, był słabo zaludniony. Osadnictwo rozwijało się na nim wolniej niż w innych częściach Europy, dlatego też i lasy  były tu mniej zmienione w wyniku działalności człowieka. Rozległy pas puszczańskich kniei przetrwał na tym obszarze do późnego Średniowiecza (XVw.) i ciągnął się nieprzerwanie od okolic Kowna na Litwie po bagna na Polesiu.  Ale i ten ,,wielki las’’ został z czasem podzielony na mniejsze puszcze. Około 500 lat temu wyodrębniono z niego między innymi Puszczę Białowieską oraz otaczające ją puszcze: Bielską i Narewską. Rozległe Puszcze Bielska i Narewska przez cały czas swego istnienia czyli przez około 200 lat osłaniały  przed kolonizacją Puszczę Białowieską. Obecnie ich obszar zajmują pola uprawne i wsie. Okres karczowania lasów przetrwał jedynie niewielki  fragment Puszczy Bielskiej, który dziś nosi nazwę Puszczy Ladzkiej.

Lepszy los spotkał Puszczę Białowieską. Od początku XV przez następne około 400 lat jej, obfitujące w zwierzynę, lasy były terenem łowów - najpierw wielkich książąt litewskich, a później królów polskich. Polowali w nich książę Witold i król Władysław Jagiełło, Aleksander Jagiellończyk, Kazimierz Jagiellończyk, Stefan Batory, a w późniejszych czasach także August II Sas, August III Sas oraz ostatni król Polski - Stanisław August Poniatowski. Nic więc dziwnego, że w XVIw Puszczę Białowieską włączono do tzw. dóbr stołowych (czyli dóbr królewskich). Oznaczało to, że została ona odtąd otoczona opieką przez władców, zasiadających na tronie Polski i to właśnie oni wyznaczali rozmiary jej eksploatacji.

Lasy Puszczy Białowieskiej objęto ochroną jako ważne miejsce królewskich łowów. Na ich terenie wprowadzono zakaz osadnictwa, karczowania drzew oraz polowania (nie dotyczył on króla i jego dworu). Powołano też specjalną służbę składającą się z tzw. osoczników. Ich zadaniem było pilnowanie przestrzegania zakazów na terenie osoki - części puszczy, którą musieli co jakiś czas objechać lub obejść. Brali oni także udział w przygotowaniach  polowań i polowaniach królewskich. Rolę podobną do osoczników pełnili również strzelcy i strażnicy. Dodatkowo odpowiadali oni jednak za tzw. wchody do Puszczy oraz strzegli jej przed kłusownikami. W owym czasie prawo wstępu do jej lasów miała bowiem jedynie ludność - chłopi i szlachta z pobliskich wsi posiadająca tzw. prawo wchodów. Były to przywileje pozwalające na eksploatację dóbr puszczańskich takich jak drewno, siano z nadrzecznych łąk a także na zakładanie barci, z których pozyskiwali miód i wosk. Osocznicy, strzelcy i strażnicy mieszkali we wsiach, które powstawały na obrzeżach puszczy.

Puszcza Białowieska pozostała pod opieką zarządców królewskich do końca XVIII w, kiedy to weszła w skład terytorium carskiej Rosji.

Choć w czasach królewskich, a później w czasach zaboru rosyjskiego (od 1772 do 1915 r) Puszcza nie była objęta ścisłą ochroną, to jednak wyrąb drzew był w niej mocno ograniczony. Dzięki temu  puszczańskie lasy przetrwały w prawie nienaruszonym stanie do I wojny światowej, a więc do 1915r. 

Okres I wojny światowej był bardzo nieszczęśliwy dla Puszczy. W tym czasie bezlitośnie wybijano zwierzynę, co doprowadziło m.in. do wytępienia żubra. Zapoczątkowano także masowe wycinanie puszczańskich drzew. W wyniku tego powierzchnia starych drzewostanów zaczęła się bardzo szybko kurczyć. Wycinano i wywożono z Puszczy, pamiętające polowania Jagiellonów, potężne kilkusetletnie dęby i wyniosłe jesiony, a także strzeliste sosny i świerki. 

Aby ratować od zagłady to co w Puszczy najcenniejsze w 1921r,  w jej polskiej części, utworzono Leśnictwo Rezerwat - zalążek obecnego Białowieskiego Parku Narodowego. Rozpoczęto też (w 1929r.) restytucję żubra, czyli jego przywracanie do miejsca, w którym występował pierwotnie. To, co człowiek wcześniej zepsuł teraz postanowił naprawić. Żubra ogromnym wysiłkiem uratowano od zagłady. W 1991r na obszarze całej białoruskiej części Puszczy powołano do życia Państwowy Park Narodowy „Bieławieżskaja Puszcza”. Po wielu latach (w 1996r) dwukrotnie powiększono obszar Białowieskiego Parku Narodowego.

A jak wygląda ochrona cennych drzewostanów Puszczy Białowieskiej poza terenem parku narodowego i czy uda się je jeszcze ocalić dla przyszłych pokoleń ? Odpowiedzi na to pytanie spróbujemy udzielić Wam w następnym numerze naszej gazetki.

Stefan Jakimiuk

* W Puszczyku na zimowo, a w przyrodzie wiosennie

PUSZCZYKOWE

WIEŚCI

* Konferencja z okazji urodzin

* Zimowe warsztaty

* Jak chroniono Puszczę Białowieską?

ABC

OBSERWATORA

PRZYRODY

* Zimowe zwyczaje zwierząt

LEGENDY,

GAWĘDY,

WIERSZE

Z GŁOWY MĄDREJ SOWY

PUSZCZYKOWA GALERIA

Napisz do "Puszczyka"

Adres redakcji:

Białowieski Park Narodowy

Ośrodek Edukacji Przyrodniczej

17-230 Białowieża

Park Pałacowy 5

z dopiskiem "PUSZCZYK"

tel. (0 prefix 85) 68 12 756

Powrót do strony

Białowieskiego

Parku Narodowego