NUMER 3

ZIMA - WIOSNA 2002

W opowieści o jesiennych zwyczajach ptaków i ssaków wspomnieliśmy, że nie tylko wiosna i jesień, ale również zima może być okresem ich godów. Zima raczej nie sprzyja amorom zwierząt, gdyż wkoło jest zimno, ziemię pokrywa gruba warstwa śniegu i często trudno jest im zdobyć pokarm. Nie przeszkadza to jednak w zalotach, wyposażonym w grube futro, dzikom, wilkom i rysiom. W lasach...

... słychać ,,odgłosy huczkowej watahy’’

Spacerując po puszczańskich lasach, w okresie od listopada do stycznia, możemy usłyszeć dziwne głosy - rechtanie, kwik oraz trzask łamanych gałęzi. Zdradzają one obecność dzików, u których w tym czasie trwa okres rui czyli tzw. ,,huczki’’. Dziki żyją w grupach rodzinnych - watahach, składających się z kilku samic czyli loch i młodych w różnym wieku. Dojrzałe samce czyli odyńce, przez większą część roku, włóczą się natomiast samotnie po lasach. Jedynie na okres ,,huczki’’ dołączają do watah i często staczają ze sobą zaciekłe walki o dominację nad samicami. W czasie walk odyńce obchodzą się dookoła i napierają na siebie bokami. Zadają sobie przy tym liczne rany - długimi, dolnymi kłami czyli tzw. szablami. Rany te są jednak zwykle powierzchowne, bardzo szybko się goją, a niezmiernie rzadko stają się przyczyną śmierci. Przed śmiertelnymi zranieniami chroni bowiem samce gruba warstwa twardej tkanki łącznej, która rozwija się u nich pod skórą, na okres huczki. Jest ona gruba, zawiera niewiele naczyń krwionośnych i niczym pancerz ochrania narządy wewnętrzne dzika przed urazami. Pancerz ten, nazywany też kamizelką, jest dodatkowo wzmacniany przez czochranie się odyńców o pnie drzew, po zażytej wcześniej kąpieli błotnej, w wyniku czego ich sierść pokrywa warstwa stwardniałego błota oraz żywicy. Narządy wewnętrzne odyńców chroni także skóra, która na karku i bokach jest grubsza niż w innych miejscach ciała.

Po walce zwycięski samiec - czyli zazwyczaj ten, który ma większą tuszę, pozostaje w stadzie i przystępuje do godów, a pokonany osobnik - opuszcza watahę. Walki, kończące się śmiercią jednego z rywali, obserwuje się bardzo rzadko i tylko w watahach występujących w warunkach zbliżonych do naturalnych, w których żyje duża liczba dorosłych samców, dorównujących sobie siłą rywali. W lesie obecność samca w okresie rui zdradza specyficzna woń substancji, którą pozostawia on na wyższej roślinności, znakując w ten sposób swoje terytorium huczkowe.

...para wilków zostawia tropy na śniegu

Jak zapewne wiecie, wilki również żyją w grupach nazywanych watahami, które składają się z 4 do 8 osobników – samców i samic. Członkowie watahy razem polują i odpoczywają. Uważny tropiciel zauważy jednak, że w styczniu często odłączają się od niej dwa osobniki, które przez następne miesiące, razem wędrują przez zaśnieżony las, aby ukryć się w jego najbardziej odległych ostępach. Te dwa wilki – basior i wadera -to para najsilniejszych osobników w wilczym stadzie, która w czasie chłodnych, zimowych dni, w oddaleniu od reszty stada, odbywa gody. W okresie godów wraca ona jednak, od czasu do czasu, do watahy, aby posilić się łupem zdobytym przez pobratymców. Po zakończeniu tego okresu przyłącza się do grupy i pozostaje w niej aż do wiosny, kiedy to oddali się od niej ponownie, aby w odosobnieniu przygotowywać norę lub legowisko, w którym przyjdą na świat młode.

Prawa rządzące światem wilków są bardzo surowe. Wykarmienie kilku młodych wilczków, które przychodzą na świat wiosną nie jest łatwe i zajmuje się nim cała wataha. Dlatego tylko jedna, najsilniejsza para wilków w wilczym stadzie zimą przystępuje do godów, a wiosną do rozrodu.

...samotne kocury poszukują partnerek

Zupełnie inaczej niż u wilków wyglądają zwyczaje godowe u rysi. W lutym i marcu samce rysi (kocury), które większą część roku spędzają samotnie, wędrują często wiele kilometrów w poszukiwaniu samic (kotek). Z tego powodu ich areały są ogromne i obejmują obszar równy jednej trzeciej wielkości Puszczy Białowieskiej. Samce rysi nie pozostają wierne jednej partnerce, tak jak to czynią samce wilków. W czasie sezonu godowego kocury odwiedzają kilka samic, aby stać się ojcami jak największej liczby młodych. Nie muszą się martwić o przyszłość swojego potomstwa, gdyż jego wychowaniem zajmuje się wyłącznie samica. Czasami zdarza się, że w czasie godów, przy jednej samicy spotykają się dwa lub trzy kocury. Dochodzi wówczas między nimi do gwałtownych starć, w czasie których stare osobniki potrafią porządnie przetrzepać skórę młodszym rywalom. Zalotom rysi towarzyszą odgłosy podobne do tych, jakie wydają nasze koty domowe podczas “marcowania”. Nie są to dźwięki przyjemne dla ucha i zapewne od nich wywodzi się określenie “kocia muzyka”.

...samce kruków popisują się przed samicami

Nie tylko czworonożni mieszkańcy lasu, ale także ich skrzydlaci sąsiedzi przystępują do godów w czasie zimowych miesięcy. Przez cały styczeń samce kruków wykonują na niebie akrobatyczne popisy, wydając przy tym całą gamę najróżniejszych głosów. Obok zwykłego “kra, kra” możemy usłyszeć w tym czasie “klok, klok” oraz dźwięki przypominające bulgotanie. Samce kruków popisują się w ten sposób swoją sprawnością przed partnerkami, chcąc w ten sposób udowodnić im, że będą dobrymi ojcami, którzy w przyszłości wykarmią rodzinę. Samice kruków zaczynają składać jaja już w lutym, kiedy jest jeszcze mroźno, a na ziemi leży gruba warstwa śniegu. Dlatego potem muszą cały czas siedzieć na gnieździe i ogrzewać złożone jaja, zdane zupełnie na łaskę samca, który przynosi im pożywienie.

...w środku zimy lęgną się krzyżodzioby

Jedynymi ptakami, które mogą lęgnąć się w środku zimy są krzyżodzioby. Ptaki te żywią się nasionami sosny, świerka i modrzewia, które dojrzewają właśnie zimą. W tym też czasie krzyżodzioby mają najwięcej pokarmu i dlatego przystępują do lęgów. Nasiona iglaków są bardzo bogate w substancje odżywcze i dlatego dorosłe ptaki mogą wytworzyć taką ilość ciepła, która wystarcza do ogrzania ich i ich potomstwa.

...gdy ustąpi zima a rozpocznie się wiosna

Zaczyna się wiosna. Większość ptaków i ssaków, które jesienią i zimą odbyły gody, przystąpi niedługo do rozrodu. Już w marcu i kwietniu, w norach i legowiskach, ukrytych w puszczańskich ostępach, przyjdą na świat młode wilczki, w maju i czerwcu, w wykrotach i we wnętrzu powalonych drzew rysie, od marca do maja, w obficie wymoszczonych trawą barłogach lęgowych, dziki. Potomstwo wydadzą wkrótce na świat – jelenie, sarny, łosie i żubry – bohaterowie opowiadania zamieszczonego w poprzednim numerze naszej gazetki. Także większość naszych skrzydlatych przyjaciół z nastaniem ciepłych, wiosennych dni odbędzie lęgi.

O okresie dzieciństwa niektórych naszych ssaków i ptaków opowiemy Wam jednak w następnym numerze naszej gazetki.

Karol Zub

Monika Kurzawa

* W Puszczyku na zimowo, a w przyrodzie wiosennie

PUSZCZYKOWE

WIEŚCI

* Konferencja z okazji urodzin

* Zimowe warsztaty

* Jak chroniono Puszczę Białowieską?

ABC

OBSERWATORA

PRZYRODY

* Zimowe zwyczaje zwierząt

LEGENDY,

GAWĘDY,

WIERSZE

Z GŁOWY MĄDREJ SOWY

PUSZCZYKOWA GALERIA

Napisz do "Puszczyka"

Adres redakcji:

Białowieski Park Narodowy

Ośrodek Edukacji Przyrodniczej

17-230 Białowieża

Park Pałacowy 5

z dopiskiem "PUSZCZYK"

tel. (0 prefix 85) 68 12 756

Powrót do strony

Białowieskiego

Parku Narodowego