Sielankowe życie

Jeśli jesteście wiernymi Czytelnikami „Puszczyka” wiecie, że żubry w dalekiej przeszłości były szeroko rozpowszechnione w zachodniej, środkowej i południowo – wschodniej Europie. Ich zasięg występowania na wschodzie graniczył z Wołgą i Kaukazem. W tym czasie duży obszar Europy, pokrywał dziki, nieprzebyty las – puszcza. Las, jak sama nazwa mówi „pusty”, mało zamieszkany przez człowieka. Żubr jako zwierzę o potężnych rozmiarach, a co za tym idzie również dużych potrzebach pokarmowych, znajdował w puszczy schronienie i wystarczającą ilość pożywienia. Czuł się w niej beztrosko.

Czas wielkich zmian

Takie sielankowe życie żubrów trwało aż do czasu, kiedy kontynent europejski stał się bardziej zaludniony. Człowiek zrezygnował z koczowniczego trybu życia, czyli ciągłej wędrówki przez puszczę. Zaczął się osiedlać. Wycinał duże połacie pierwotnego lasu, aby na jego miejscu budować osady. Przestał też żyć wyłącznie ze zbierania jagód i owoców lasu oraz polowań na dzikie zwierzęta. Zajął się uprawianiem roli. Karczował i wypalał puszczę pod pola uprawne i łąki do hodowli zwierząt. W ten oto sposób pierwotne puszcze kurczyły się w szybkim tempie. Proces wylesiania najintensywniej postępował od zachodu. Dlatego już we wczesnym średniowieczu naturalne lasy Europy Zachodniej przestały istnieć.

Wraz z kurczeniem się lasów liściastych i mieszanych, będących ostoją żubrów, zmniejszał się zasięg występowania tych zwierząt. Żubry można było spotkać jedynie tam, gdzie ostały się wielkie kompleksy leśne. Z upływem lat takich terenów było coraz mniej. Na obszarze Polski już w XI i XII w. występowanie żubrów było ograniczone do wielkich puszcz, w których były chronione jako zwierzyna królewska. Mimo to proces wymierania tego gatunku postępował nieubłaganie.

Okres polowań

Na drastycznie pogarszającą się sytuację żubrów niewielki wpływ miały polowania na te zwierzęta. W Polsce i Niemczech były one przywilejem królewskim. Zwykli ludzie rzadko odważali się polować na „królewską zwierzynę”. Właściciele Puszczy Białowieskiej: początkowo książęta litewscy, potem królowie polscy, a w okresie rozbiorów carowie Rosji opiekowali się Puszczą jako swoim dobrem prywatnym. Dbali o las, zakazując karczowania drzew i osiedlania się w nim oraz o zwierzynę go zamieszkującą. Panujący na tronie Polski Zygmunt Stary w 1532 roku ustanowił Statuty Litewskie, które m.in. objęły ochroną żubra. Miały one zachować to zwierzę jako łowieckie trofeum dla panujących i ich świty. W późniejszym okresie król Zygmunt August wprowadził nawet karę śmierci za zabicie żubra. Mimo to liczebność tych zwierząt malała nadal.

W początkach XIX w. żubry występowały jedynie na dwóch niewielkich obszarach Europy:
w Puszczy Białowieskiej i na Kaukazie.

Dwa rodzaje żubra: „nasz” i kaukaski

Żubry bytujące na dwóch izolowanych obszarach różniły się między sobą. Należały one do dwóch różnych podgatunków. Żubry zamieszkujące Puszczę Białowieską to podgatunek żubra nizinnego, zwanego także białowieskim, zaś żubry występujące na Kaukazie reprezentowały podgatunek żubra górskiego, kaukaskiego. Ostatni żubr żyjący na wolności w Puszczy Białowieskiej zginął w 1919 roku. Żubry na Kaukazie przetrwały nieco dłużej, do roku 1927. Ocalały tylko 54 zwierzęta umieszczone w ogrodach zoologicznych i zwierzyńcach, w tym tylko jeden żubr kaukaski.

O tym, jak udało się uratować żubry od zagłady i dlaczego właśnie Puszcza Białowieska ma wielkie zasługi w ochronie tego gatunku opowiem Wam w następnym numerze „Puszczyka”.